Historia powstania Parku Oliwskiego sięga XII-XIII wieku. To właśnie w tym czasie została założona siedziba Zakonu Cystersów. Zakłady te były w średniowieczu ważnymi, samowystarczalnymi ośrodkami. Zakonnicy znali się na medycynie, nauce, kulturze, rzemiośle i rolnictwie. Efektem ich zamiłowania do ogrodnictwa było zagospodarowanie przyległych terenów nowymi nasadzeniami zbóż, traw i roślin ozdobnych – pisze portal gdansk-name.eu.
Początek powstania
W 1186 roku opactwo zdecydowało się osiedlić na zalesionym terenie. Lokalizacja znajdowała się pomiędzy drogami do Gdańska. Później powstały tam zabudowania klasztorne, które z czasem zostały otoczone ogrodami, alejami, łąkami i stawami, starannie wkomponowanymi w przestrzeń.
Prawdopodobnie zakonnicy już wtedy założyli przyklasztorny ogród użytkowy, być może nadając jakiejś jego części charakter ozdobny. Ogród w pełni rekreacyjno-ozdobny zaczął jednak powstawać w związku z budową rezydencji opata, o której wspomina się w źródłach na koniec XVI wieku. To właśnie w tym ozdobnym ogrodzie w pobliżu rezydencji opata Franciszka Zaleskiego 26 lipca 1734 roku król August III Saski wydał imieninową ucztę ku czci swojej protektorki, carycy Anny Iwanowny. Historycy nie mają wielu informacji na temat wydarzeń z tamtego czasu.
Efektem zamiłowania zakonników do ogrodnictwa było zagospodarowanie okolicznych terenów poprzez sadzenie nowych zbóż, traw i roślin ozdobnych. W połowie XVI wieku otoczenie klasztoru w Oliwie zostało uformowane w typowy ogród konwentualny. Opactwo i jego okolice stały się ciekawym miejscem wizyt i spotkań wielu wybitnych osobistości, zarówno duchownych, jak i świeckich. Przebywali tu król polski Zygmunt III Waza, król Władysław IV i Jan Kazimierz. 3 maja 1660 roku na terenie opactwa zawarto także historyczny „Pokój Oliwski”, który zakończył kilkudziesięcioletnią wojnę polsko-szwedzką.
Park opacki został udostępniony dla zwiedzających pod koniec XVIII wieku, o czym świadczą liczne pisane relacje. W latach 1754-1756 z inicjatywy opata Jacka Józefa Rybińskiego powstał rokokowy pałac z ogrodem o geometrycznym kształcie, typowym dla ogrodów barokowych. Projekt nowego planu Parku Oliwskiego opracował ogrodnik Hentschel, a prace powierzono Kazimierzowi Dębińskiemu z Kocka, który wcześniej pracował dla Izabeli Czartoryskiej.
Cechy
Park ma układ przestrzenny w stylu późnego baroku, który opiera się na dwóch asymetrycznych osiach o różnej długości. Na nowy plan parku miały wpływ klasyczne francuskie ogrody zaprojektowane przez architekta André Le Nôtre, twórcy ogrodów ozdobnych w Wersalu. Pałac ulokowano na głównej osi między dziedzińcem honorowym (cour d’honneur) a salą ogrodową, wytyczonych alejami z formowanych lip (bindażami), których wnętrze wypełnione było posadzką trawnikową w stylu rokoko.
Główną oś kompozycyjną prowadzącą od pałacu uzupełnił parter wodny – prostokątny basen, tzw. Staw Łabędziowy. Najdłuższą osią poprzeczną była aleja skierowana na wschód w stronę morza, obsadzona dwoma rzędami lip (do 15 m wysokości), zakończona prostokątnym poszerzonym kanałem, obramowanym bindażami z lip.
Dzięki otrzymanej iluzji, jakby morze (w odległości 3 km) zaczynało się od razu za kanałem. Zakonnicy symbolicznie nazwali go Drogą do Wieczności, a później na cześć biskupa Książęcym Widokiem. Po północnej stronie dłuższej osi kompozycyjnej znajdują się dwie prostokątne kwatery. Na obniżonym terenie zaprojektowano drugi parter ogrodu, tzw. paradisum – czyli raj, a następnie labirynt (obecnie alpinarium). Przestrzeń na wschód od pałacu zajmował obszerny ogród zoologiczny.
Po rozbiorach Rzeczypospolitej Obojga Narodów
W 1772 roku, po I rozbiorze Polski, Oliwa znalazła się pod panowaniem pruskim. Wówczas klasztor utracił swoje posiadłości i źródła dochodu, a samemu klasztorowi groziła likwidacja. W 1782 roku, po śmierci opata Rybińskiego, król pruski mianował opatem swego dalekiego kuzyna Karola Hohenzollerna-Gechingena. Był on również biskupem chełmińskim, a następnie warmińskim. Jego rola w powstaniu parku w Oliwie jest często, dość błędnie, zapominana.
W północnej części parku, znanej dziś jako chińsko-angielska (lub angielska), stworzono kręte ścieżki i zbiorniki wodne, imitujące dziką przyrodę. Powstało wiele altan, pawilonów, „świątyń” i innych urządzeń parkowych, których wizerunki znamy z zachowanego planu parku z 1792 roku, sygnowanego herbem Hohenzollernów. Pozostałościami tych ozdób są dwa sztuczne pagórki po północnej stronie parku lub kaskada na Potoku Oliwskim, która najprawdopodobniej powstała w miejscu dawnego młyna, istniejącego tam do XVI wieku.
Zasługą Karola Hohenzollerna i jego ogrodnika jest zagospodarowanie wzgórza Pachołek, nazwanego na cześć opata. Włączony w 1793 roku do dóbr opactwa, stał się częścią parku, dzięki czemu nie kończył się od strony północnej wyraźną granicą, lecz posiadał swoje przedłużenie, którego ukoronowaniem był pawilon widokowy na szczycie wzgórza. Ta część kompleksu parkowego płynnie przechodziła w naturalny las.
Wpływ na kształtowanie się Parku Oliwskiego mógł mieć miłośnik ogrodów biskup Ignacy Krasicki, który był częstym gościem zarówno opata Rybińskiego, jak i Karola Hohenzollerna.
W 1803 roku ostatnim opatem w Oliwie został Józef Hohenzollern-Hechingen. Stanowisko to otrzymał wraz z długami po swoim wuju. Klasztor został zlikwidowany w 1831 roku, ale właścicielem pałacu i parku pozostał Józef Hohenzollern aż do swojej śmierci w 1836 roku.
Następnie park przeszedł na własność państwa pruskiego, a inspektorem został Gustaw Schöndorf. Nowy zarządca opiekował się parkiem do 1881 roku i sprowadził do Oliwy dużą liczbę roślin egzotycznych. Usunął część już uszkodzonych urządzeń parkowych. Pod jego kierownictwem park nabrał charakteru ogrodu dendrologiczno-krajobrazowego.
Popularność parku w Oliwie wzrosła, gdy w 1925 roku miejsce to stało się siedzibą biskupa gdańskiego, a pocysterski kościół podniesiono do rangi katedry. W 1927 roku w Pałacu Opatów otwarto muzeum.
W XX wieku
Pomimo, że rok 1945 przyniósł Oliwie stosunkowo niewielkie zniszczenia, zwłaszcza w porównaniu z innymi obszarami Gdańska, ucierpiała roślinność parku. Stało się tak dlatego, że Niemcy próbowali powstrzymać atak radzieckich okupantów w bezpośrednim sąsiedztwie parku, na obecnej ulicy Opata Rybińskiego.
Po zakończeniu wojny park został wpisany do rejestru zabytków przyrody województwa gdańskiego, a w 1971 roku do rejestru zabytków miasta. W 1946 roku w parku utworzono Stację Aklimatyzacji Roślin. W latach 1952-1956 powstał tu Ogród Botaniczny. W sezonie letnim jest on dostępny do zwiedzania wraz z palmiarnią i alpinarium. Cennym uzupełnieniem kolekcji botanicznych są tabliczki z nazwami roślin. Podobne tabliczki kiedyś były umieszczane na drzewach w całym parku.
W 1955 roku, w setną rocznicę śmierci, parkowi nadano imię Adama Mickiewicza. Kamienne popiersie poety, wyrzeźbione przez Franciszka Drozda według projektu Konstantego Lecha, odsłonięto w następnym roku w zakątku zwanym „Rajem”.
Wiosną 1976 roku w parku swoje miejsce znalazła Galeria Współczesnej Rzeźby Gdańskiej. Ekspozycja powstała z inicjatywy gdańskich rzeźbiarzy i Muzeum Narodowego w Gdańsku, o czym świadczy tablica pamiątkowa na ścianie Pałacu Opatów.
W 2001 roku odrestaurowano południowo-zachodnią część parku – dawny ogród użytkowy klasztoru cystersów. Najmłodszą częścią parku jest fragment ogrodu botanicznego w stylu japońskim, położony w pobliżu stawu w jego północno-wschodniej części.
