Mieszkańcy i turyści znają gdańską Oliwę jako ciche, urokliwe i malownicze miejsce nad Morzem Bałtyckim. Słynie ona ze swoich zielonych parków, pięknych plaż i osobliwości przyrodniczych, ale nie każdemu znana jest jej bogata historia. Natura i kultura połączyły się tu, tworząc więź, która mocno spaja różne pokolenia. Jednym z miejsc Oliwy, gdzie historia ożywa, jest Wzgórze Pachołek. Istnieje błędne przekonanie, że jest to najwyższy punkt Gdańska, ale pierwszeństwo należy do Góry Studenckiej w dzielnicy Osowa. Mimo to, Pachołek to nie tylko element krajobrazu, ale miejsce o ważnym symbolicznym znaczeniu, pisze gdansk-name.eu.
Najważniejsze fakty z historii wzgórza
Wzgórze Pachołek znajduje się na skrzyżowaniu ulic Spacerowej i Opackiej – w turystycznej dzielnicy Gdańska Oliwa. Istnieje przekonanie, że kiedyś było to miejsce kultu pogańskiego, a ogromny głaz na wzgórzu został tu rzucony przez samego diabła, aby zniszczyć pobliski klasztor.
Pierwsza pisemna wzmianka o wzgórzu pochodzi z 1734 roku. Już w XVII wieku u jego podnóża zaczęły pojawiać się pierwsze zabudowania, co nie dziwi, ponieważ przebiegał tam jeden z najważniejszych szlaków handlowych regionu. Co ciekawe, niektóre budynki w pobliżu wzgórza w XIX wieku zostały przebudowane i połączone w hotel Karlshof, który jest dość znany w Gdańsku.
Skąd pochodzi nazwa „Pachołek” nie wiadomo na pewno, ale краезнаawca, badający historię Gdańska, Andrzej Januszajtis, wysunął teorię, że być może wzgórze otrzymało swoją nazwę od słowa „pachołek” – sługa. Przez długi czas wzgórze należało do włości opactwa Oliwskiego, i jest całkiem prawdopodobne, że u jego podnóża znajdowały się domki dla służby. Jednak ta nazwa utrwaliła się za pomnikiem przyrody dopiero po Drugiej wojnie światowej, a w świadectwach archiwalnych wzgórze figuruje pod nazwą „Karlsberg”. Pochodzi ona od imienia opata Oliwskiego Karola Hohenzollerna-Hechingena. Pod koniec XVIII wieku jako pierwszy zajął się porządkowaniem terenu wzgórza. W 1793 roku opat wydzierżawił wzgórze od rządu pruskiego, a rok później znany ogrodnik Johann Satzmann stworzył tu park. W 1797 roku Wzgórze Pachołek stało się dostępne dla zwiedzających – zbudowano do niego schody, a na szczycie wzgórza urządzono pawilon widokowy.
31 maja 1793 roku wzgórze odwiedziła żona króla Prus Fryderyka Wilhelma III, Luiza. Ówczesny opat Oliwy był spokrewniony z królem pruskim, dlatego na cześć jego żony nazwał część wzgórza Górą Luizy. Najczęściej jednak tę część po prostu zaliczano do masywu Pachołka.
Królowa Luiza stała się symbolem postawy antynapoleońskiej, więc w XIX wieku wokół niej ukształtował się prawdziwy kult. W miejscach, które odwiedzała, ustawiano pomniki lub tablice pamiątkowe. W Oliwie pierwszy pomnik na cześć królowej został wzniesiony w 1810 roku.
Punkt widokowy Wzgórza Pachołek
W 1882 roku zamiast starego pawilonu na wzgórzu wzniesiono nową wieżę widokową, którą było widać z daleka. Stała się ona prawdziwym symbolem Oliwy i obowiązkowym miejscem do odwiedzenia na szlakach turystycznych. Znajdowała się obok parku i katedry, dlatego krajobrazy z niej roztaczały się niesamowite. Na początku XX wieku Oliwa uzyskała status kurortu, i zaczęto tu aktywnie otwierać restauracje, hotele, pensjonaty, a także urządzano plaże. Jednocześnie znana w Gdańsku fabryka czekolady OLKA, założona w 1921 roku, dodała sylwetkę wieży widokowej Pachołka do swojego logo.
Podczas renowacji pawilonu widokowego wymieniono również pomnik królowej Luizy. Uroczyście odsłonięto go 21 listopada 1889 roku, a do jego budowy z Meklemburgii, ojczyzny królowej, przywieziono dwadzieścia trzy granitowe bloki. Najcięższy kamień ważył prawie trzy tony. Na szczyt wzgórza ciągnięto je za pomocą koni i wołów, a także zaangażowano licznych robotników. Pomnik ozdobiono brązowym pruskim orłem i dwiema tabliczkami z cytatami Goethego, które sławiły królową.
Z wieży widokowej Wzgórza Pachołek można podziwiać panoramę Gdańska i Zatokę Gdańską. Otwiera się stąd również wspaniały widok na Półwysep Helski, Sopot i Gdynię. Turyści i mieszkańcy bardzo lubią to miejsce, które stało się malowniczą lokalizacją na randki, sesje zdjęciowe i po prostu spacery.
W maju 1925 roku Pachołek uzyskał status rezerwatu. Odwiedzającym pozwalano wchodzić na szczyt, ale tylko wyznaczonym szlakiem. Wprowadzono także zakaz zrywania na wzgórzu jakichkolwiek roślin. U podnóża wzgórza ustawiono domek, w którym mieszkał stróż, pilnujący porządku i tego, by odwiedzający nie schodzili ze szlaków. Miejscowi dobrze znają przypadek, który zdarzył się w 1930 roku, kiedy jedna dziewczyna zeszła ze ścieżki i spadła z 40-metrowej wysokości. Na szczęście, skończyło się na lekkich obrażeniach.
Lata powojenne
23 marca 1945 roku niemieccy żołnierze wysadzili wieżę widokową na wzgórzu, aby uniemożliwić Armii Czerwonej użycie jej jako punktu obserwacyjnego.
W 1975 roku na szczycie Kościuszki, który w przeszłości nazywano Górą Luizy, ustawiono pomnik na cześć bitwy pod Oliwą w 1675 roku. Do jego stworzenia wykorzystano resztki pomnika królowej: kamienny obelisk i postument.
Pomnik był wielokrotnie niszczony przez wandali, ale w 2014 roku został całkowicie odrestaurowany. Obok niego urządzono również nowy taras widokowy, który zaczął działać w 2017 roku.