Święty kamień, złoto Bałtyku, elektron – to wszystko nazwy bursztynu. Minerał ten od zawsze budził podziw i zainteresowanie, przyciągał ludzi swoim pięknem, przyjemnym kolorem i połyskiem, zapachem i tajemniczością. Rzymski historyk Pliniusz wspominał w jednym ze swoich traktatów: „Wśród przedmiotów luksusowych najmniejsza figurka bursztynowa warta jest więcej niż robotnik”. A Homer nazywał bursztynowe paciorki kawałkami słońca. Minerał ten był używany jako waluta, a także przypisywano mu magiczne właściwości i zdolności lecznicze, ponadto bursztynowa nalewka była uważana za panaceum na różne dolegliwości. Jak czytamy na stronie gdansk-name.eu, Gdańsk został założony dzięki dużym złożom bursztynu, ponieważ na wybrzeżu osiedlili się wydobywcy tego cennego kamienia.
Początki popularności tego minerału
Dowody archeologiczne sugerują, że bursztyn bałtycki był wydobywany i przetwarzany już w trzecim tysiącleciu przed naszą erą. Najwyraźniej pierwszym sposobem na wydobycie kamienia było zbieranie go na wybrzeżach. Później, gdy zdano sobie sprawę z jego wartości, bursztyn zaczął być wydobywany z płytkich warstw gleby. Pierwsza pisemna wzmianka o tym minerale pojawia się w dziele Pliniusza Starszego, datowanym na lata 23-79 naszej ery. Historyk wspomina o bursztynie importowanym z Morza Bałtyckiego do Rzymu i opisuje jego właściwości. Rzymianie tak bardzo polubili wyroby z tego minerału, że otwarto specjalne szlaki handlowe do jego importu, z których główny biegł z Akwilei nad Adriatykiem do Zatoki Gdańskiej. Ta ekscytacja bursztynem przyczyniła się do rozwoju miast, dała poszukiwaczom kamieni możliwość zarobku, ale jednocześnie przyczyniła się do rozkwitu bandytyzmu: okoliczne lasy wzdłuż bursztynowych szlaków roiły się od miłośników łatwego zarobku. Wpływało to na cenę minerału, który był wart więcej niż zdrowy dorosły niewolnik. W Polsce zarejestrowano ponad 750 złóż bursztynu bałtyckiego. W województwie pomorskim zinwentaryzowano do tej pory prawie 70 historycznych miejsc wydobycia.
Niegasnąca moda na bursztyn
Z czasem liczenie na szczęście i szukanie bursztynu na wybrzeżach stało się nieopłacalne. Dlatego też zaczęto go wydobywać poprzez kopanie małych kopalni i kamieniołomów. Górnicza metoda wydobywania tego minerału rozpowszechniła się w XVIII wieku. W tym czasie popularność bursztynu nie spadła, ale raczej wzrosła i rozprzestrzeniła się na cały świat. W regionach zaczęli pojawiać się rzemieślnicy, którzy wytwarzali wyroby z bursztynu, dlatego minerał nie był eksportowany w swojej pierwotnej formie, co ponownie przyczyniło się do wzrostu jego ceny.
Bursztyn był najbardziej popularny w XVIII i na początku XIX wieku. W tym czasie wydobycie stało się bardziej zmechanizowane i zaawansowane. Miejsca wydobycia nie były już wybierane losowo, a kopalnie powstawały tam, gdzie prowadzono badania geologiczne. Wiercenia prowadzono przy pomocy silników parowych, a kamieniołomy powstawały przy użyciu pogłębiarek.
W XX wieku zainteresowanie wydobyciem bursztynu nie spadło i nadal go wydobywano. Przykładowo w złożu pod Gdańskiem w ubiegłym wieku wydobyto 425 ton surowego bursztynu podczas eksploatacji kopalni.
Gdańsk – centrum bursztynników i mistrzów obróbki bursztynu
Oficjalne wzmianki o gdańskich warsztatach zajmujących się obróbką tego klejnotu pochodzą z X wieku, choć niewykluczone, że podobne zakłady istniały jeszcze wcześniej. W tym czasie region posiadał książęcy monopol na posiadanie bursztynu. Dlatego, aby zbierać ten minerał, trzeba było uzyskać pozwolenie na wydobycie. Za nieautoryzowane wydobycie lub ukrycie znalezionych kamieni groziła nawet kara śmierci.
Asortyment wyrobów gdańskich rzemieślników był dość zróżnicowany: naszyjniki, pierścionki, wisiorki, amulety, świeczniki, zegary, ramy do obrazów, krzyże i krzyżyki pektoralne, a także elementy do gier, takie jak kości do gry, które cieszyły się popularnością, gdyż miały przynosić szczęście właścicielowi. Gotowe wyroby eksportowano do Flandrii, a później, gdy Gdańsk znalazł się pod panowaniem zakonu krzyżackiego, do Niemiec i Wenecji. Pierwszy cech bursztynników w Gdańsku powstał w 1477 roku.
Złoty wiek minerału
Wieki XVI-XVII nazywane są w Gdańsku „złotym wiekiem”. To właśnie w tym okresie w mieście pojawiło się najwięcej pracowni bursztynniczych. Rzemieślnicy nie mieli czasu na realizację wszystkich zamówień, których było niezwykle dużo. Wyroby gdańskich rzemieślników trafiały jako zamówienia lub prezenty do książęcych i królewskich posiadłości w całej Europie. Bursztyn zaczął być wykorzystywany w architekturze jako element dekoracyjny. To właśnie w tym czasie powstała legendarna, lecz zaginiona bursztynowa komnata. Wykonali ją gdańscy rzemieślnicy Andreas Schluter, Gottfried Wolfram i Ernest Schacht.
Powrót do tradycji
Wiek XX, naznaczony dwiema wojnami światowymi, całkowicie zniszczył gdańskie bursztynnictwo. Zniszczeniu uległy wszystkie warsztaty, zaginęły umiejętności i techniki. Wiele osób próbowało przywrócić gdańskie tradycje obróbki bursztynu, ale nie wykraczało to poza ozdoby odzieżowe. Dopiero pod koniec wieku udało się stworzyć tradycyjną dla miasta technikę. Współcześni rzemieślnicy pracują w starym stylu swoich poprzedników i tworzą awangardowe arcydzieła. Na przykład w kościele św. Brygidy można podziwiać arcydzieła współczesnych mistrzów. Duży ołtarz wykonany z bursztynu cieszy oczy mieszkańców miasta i turystów.
Gdańsk – stolica bałtyckiego bursztynu
Bałtyckie złoto jest nierozerwalnie związane z Gdańskiem. Od wieków pielęgnuje się tu, rozwija, tworzy i gloryfikuje tradycje sztuki bursztynniczej. Gdańscy rzemieślnicy stworzyli własną szkołę obróbki minerałów. Miasto pozostaje najsłynniejszym ośrodkiem wydobycia i obróbki tego wyjątkowego surowca zarówno w przeszłości, jak i obecnie. Muzea na całym świecie mają zaszczyt prezentować na swoich wystawach bursztynowe dzieła gdańskich rzemieślników. W uznaniu bursztynowej chwały Gdańska, jedna z odmian tego minerału została nazwana na cześć miasta – hedanit.
Na znak tego uhonorowania, Gdańsk jest właścicielem marki, a co za tym idzie, uznaje i szanuje bursztyn oraz tradycje z nim związane. W mieście znajduje się Muzeum Bursztynu z ponad 1000 eksponatów. Do najsłynniejszych należą bryłki z inkluzjami owadów i roślin, które mają ponad 40 milionów lat, a także nowoczesne projekty. Muzeum posiada największą na świecie kolekcję bursztynu.
Muzeum Archeologiczne w Gdańsku posiada również wystawę zatytułowaną „Z bursztynem przez tysiąclecia”. Zwiedzający mogą dowiedzieć się o pochodzeniu tego minerału, jego odmianach, zobaczyć bursztynowe zabytki i przedmioty związane z tym rzemiosłem, począwszy od paleolitu, poprzez starożytność, średniowiecze, aż po czasy współczesne.
Wydział Biologii, Geografii i Oceanologii Uniwersytetu Gdańskiego posiada dużą kolekcję inkluzji bursztynowych. Można tu zobaczyć najstarsze ślady życia zatopione w bryłkach bursztynu. Uczestnicy mogą też zobaczyć wyroby z tego minerału, obejrzeć pokaz slajdów i wysłuchać prelekcji o historii „złota Bałtyku”.
W Gdańsku, w hołdzie średniowiecznej tradycji, w sierpniu podczas Jarmarku św. Dominika jeden dzień poświęcony jest bursztynowi. W tym czasie odbywają się wystawy, konkursy, prezentacje, pokazy mody z bursztynowymi sukniami, kursy mistrzowskie oraz sprzedaż bursztynowych pamiątek.